Cách nhớ mặt chữ tiếng Trung lâu, không học vẹt

Vì sao học trước quên sau

Phần lớn người mới nhìn chữ Hán như một bức tranh nhiều nét lộn xộn, rồi cố chụp cả bức tranh vào đầu. Cách đó chỉ chịu được vài chục chữ. Đến khi gặp 请, 清, 晴, 情 đứng cạnh nhau, mọi thứ bắt đầu nhòe vào nhau.

Thực ra chữ Hán không lộn xộn. Phần lớn chữ được ghép từ những bộ phận nhỏ lặp đi lặp lại, mỗi bộ phận mang một gợi ý về nghĩa hoặc về âm. Khi bạn nhìn ra các bộ phận ấy, một chữ mới không còn là hai mươi nét rời mà chỉ là hai mảnh ghép quen. Nhớ hai mảnh dễ hơn nhớ hai mươi nét.

Muốn nhớ lâu cần thêm hai điều: gặp chữ trong ngữ cảnh có nghĩa, và gặp lại đúng lúc sắp quên. Các phần dưới đây đi lần lượt từng việc.

Bộ thủ và chữ hình thanh

Bộ thủ là bộ phận dùng để xếp chữ trong từ điển, thường gợi nhóm nghĩa của chữ. Từ điển truyền thống có 214 bộ, nhưng bạn không cần thuộc hết. Chỉ cần quen vài chục bộ hay gặp là đã đọc ra gợi ý nghĩa của rất nhiều chữ:

• 氵 bộ thủy (nước): 河 hé (sông), 湖 hú (hồ), 洗 xǐ (rửa, giặt).
• 扌 bộ thủ (tay): 打 dǎ (đánh), 找 zhǎo (tìm), 推 tuī (đẩy), 拉 lā (kéo). Hai chữ cuối dán trên cửa ở xưởng và siêu thị hằng ngày.
• 口 bộ khẩu (miệng): 吃 chī (ăn), 喝 hē (uống), 叫 jiào (gọi).
• 讠 bộ ngôn (lời nói): 说 shuō (nói), 话 huà (lời), 语 yǔ (ngữ, tiếng).
• 钅 bộ kim (kim loại): 钱 qián (tiền), 银 yín (bạc), 铁 tiě (sắt).

Chữ hình thanh: một nửa chỉ nghĩa, một nửa gợi âm

Đa số chữ Hán là chữ hình thanh: một bộ chỉ nghĩa ghép với một bộ gợi cách đọc. Ví dụ 妈 mā (mẹ) gồm 女 (nữ, chỉ nghĩa) và 马 mǎ (gợi âm). Nhóm chữ có 青 qīng là ví dụ dễ thấy nhất:

Bốn chữ cùng phần 青 nên đọc gần giống nhau, chỉ khác thanh. Phần bên trái cho biết chữ thuộc nhóm nghĩa nào. Nhìn như vậy, bốn chữ dễ lẫn trở thành một gia đình dễ nhớ. Lưu ý: phần gợi âm chỉ gợi ý, không phải lúc nào cũng đọc giống hệt, vì cách đọc đã thay đổi qua nhiều thế kỷ.

Trang 214 bộ thủ chữ Hán tô màu từng bộ phận trong chữ, cho bạn thấy ngay chữ được ghép từ những mảnh nào.

Âm Hán Việt: lợi thế của người Việt

Tiếng Việt có rất nhiều từ gốc Hán. Mỗi chữ Hán đều có một âm Hán Việt, và khi ghép lại, nhiều từ tiếng Trung đọc theo âm Hán Việt ra đúng một từ tiếng Việt quen thuộc:

• 学习 xuéxí: HỌC TẬP
• 医生 yīshēng: Y SINH (bác sĩ)
• 安全 ānquán: AN TOÀN
• 银行 yínháng: NGÂN HÀNG
• 注意 zhùyì: CHÚ Ý

Người học ở nước khác phải nhớ cả mặt chữ lẫn nghĩa. Bạn chỉ cần nhớ mặt chữ gắn với một âm mình đã biết nghĩa sẵn. Đó là một lối tắt rất lớn, nhất là với từ vựng công việc, giấy tờ, an toàn lao động vốn dày đặc từ Hán Việt.

Có hai điều cần cẩn thận. Thứ nhất, âm Hán Việt không phải cách đọc tiếng Trung: 学习 đọc là xuéxí, không phải "học tập". Hãy luôn học pinyin và thanh điệu đi cùng. Thứ hai, có những từ nghĩa đã đổi khác: 小心 xiǎoxīn (tiểu tâm) nghĩa là "cẩn thận", 新闻 xīnwén (tân văn) là "tin tức", 爱人 àirén (ái nhân) thường dùng để chỉ vợ hoặc chồng.

Mục Nhớ từ qua âm Hán Việt liệt kê các từ HSK đọc được trọn âm Hán Việt, theo từng cấp, có nút nghe phát âm.

Hiểu nguồn gốc, cấu tạo chữ

Một số chữ bắt đầu từ hình vẽ sự vật: 日 (mặt trời), 月 (mặt trăng), 山 (núi), 人 (người). Một số khác ghép hai ý thành một ý mới:

• 休 xiū (hưu, nghỉ) = 人 người tựa vào 木 cây.
• 明 míng (minh, sáng) = 日 mặt trời và 月 mặt trăng.
• 林 lín (lâm, rừng) = hai 木; 森 sēn (sâm, rừng rậm) = ba 木.

Một câu chuyện nhỏ như "người dựa gốc cây nghỉ ngơi" bám vào trí nhớ chắc hơn nhiều so với sáu nét vô nghĩa. Nhưng đừng tự bịa câu chuyện sai cấu tạo thật của chữ: mẹo sai giúp nhớ một chữ nhưng làm rối cả nhóm chữ cùng bộ về sau.

Trong Thẻ từ vựng, cột bên trái có phần Nguồn gốc chữ phân tích từng chữ trong từ, đi kèm khẩu hình phát âm.

Viết tay đúng thứ tự nét

Bạn không cần viết đẹp, nhưng nên viết đúng thứ tự. Thứ tự nét giúp tay có "đường đi" cố định, viết nhanh hơn, và mắt quen nhìn chữ theo từng khối. Các quy tắc cơ bản:

1. Ngang trước, sổ sau: 十.
2. Phẩy trước, mác sau: 人.
3. Trên trước, dưới sau: 三.
4. Trái trước, phải sau: 川.
5. Ngoài trước, trong sau: 同.
6. Vào nhà trước, đóng cửa sau: 日, 国.
7. Giữa trước, hai bên sau: 小.

Viết ít mà chắc: mỗi chữ mới viết ba đến năm lần, vừa viết vừa đọc to pinyin và nghĩa. Chép năm mươi lần trong lúc đầu óc để đâu đâu chỉ làm mỏi tay. Phần viết chữ trong thẻ từ vựng cho bạn viết trên màn hình và nhắc khi viết sai thứ tự nét.

Nhớ chữ trong câu, không học chữ rời

Chữ đứng một mình rất dễ quên vì không có gì để bám vào. Cùng chữ ấy nằm trong một câu bạn hay nói thì mỗi lần nói là một lần ôn. So sánh:

Cách làm: mỗi khi học một từ mới, gắn nó với một câu ngắn thực tế. Mục Mẫu câu theo tình huống có sẵn câu cho các việc hằng ngày như chào hỏi, mua sắm, xin nghỉ, báo sự cố máy. Mục Từ vựng theo chủ đề thực chiến gom từ theo nơi bạn sẽ dùng: nhà xưởng, ký túc xá, ngân hàng, bệnh viện. Nếu muốn chữ đi vào cả tai và miệng, hãy luyện thêm theo cách trong bài shadowing tiếng Trung.

Ôn tập ngắt quãng

Trí nhớ quên theo một đường cong: quên nhanh trong vài ngày đầu rồi chậm dần. Mỗi lần ôn đúng lúc sắp quên, đường cong ấy thoải hơn, và lần ôn sau có thể cách xa hơn. Đó là ý tưởng của ôn tập ngắt quãng: ôn lại sau một ngày, vài ngày, rồi vài tuần, thay vì ôn dồn một lần.

Tự làm bằng sổ tay thì khó vì phải nhớ chữ nào đến hạn. Mục Ôn tập ngắt quãng làm việc đó thay bạn: mỗi lần lật thẻ, bạn chọn Quên, Khó, Nhớ hoặc Dễ, web tự xếp lịch gặp lại. Từ khó quay lại sau vài phút, từ đã thuộc giãn ra vài ngày, vài tuần. Khoảng mười phút mỗi ngày là đủ.

Chữ phồn thể: đừng ôm hết

Trung Quốc đại lục và kỳ thi HSK dùng chữ giản thể. Đài Loan, Hồng Kông dùng chữ phồn thể, nhiều nét hơn: 学 và 學, 医 và 醫, 车 và 車. Nhiều người hăng hái học song song cả hai ngay từ đầu, rồi nhanh chóng quá tải.

Lời khuyên: chọn một hệ chữ theo nơi bạn sẽ đến. Nếu đi Đài Loan, hãy tập nhận mặt những chữ phồn thể hay gặp ở nơi làm việc và trên biển báo, không cần cố viết hay nhớ hết. Rất nhiều cặp chỉ khác nhau ở một bộ phận có quy luật, như 讠 và 言 (说/說), 门 và 門, nên học vững một bên thì bên kia nhận ra nhanh.

Những sai lầm nên tránh

• Chép một chữ hàng chục lần. Tay quen nhưng đầu không nhớ. Ít lần, có tập trung, có đọc to hiệu quả hơn.
• Chỉ nhìn, không tự nhớ lại. Đọc đi đọc lại danh sách cho cảm giác "quen quen", nhưng nhận ra khác với nhớ ra.
• Bỏ qua pinyin vì đã biết Hán Việt. Nhớ mặt chữ mà không đọc được thì vẫn không nói, không nghe được.
• Học thật nhiều chữ mới mỗi ngày, không ôn. Năm từ mới và ôn đều tốt hơn ba mươi từ mới rồi quên.
• Bịa mẹo nhớ sai cấu tạo chữ. Mẹo vui nhưng sai sẽ làm rối khi gặp chữ cùng bộ.

Kế hoạch 4 tuần

Gợi ý cho người học 15–20 phút mỗi ngày. Bạn có thể chỉnh số từ mới theo sức mình, miễn là ngày nào cũng ôn.

Hết tuần 4, hãy thử một đề ở trang Thi thử HSK để biết mình nhận mặt chữ đến đâu. Nếu muốn có kế hoạch dài hơn, khớp với mục tiêu của riêng bạn, hãy dùng Lộ trình của tôi: chọn mục tiêu, trình độ và thời gian mỗi ngày, web chia ra kế hoạch theo tuần với 3 việc cụ thể mỗi ngày. Đặt mục tiêu sao cho đo được thì xem thêm bài lập kế hoạch SMART. Chữ đã nhớ rồi mà vẫn ngập ngừng khi ghép câu, hãy đọc cách học ngữ pháp qua câu thật.

Và nếu sổ từ vựng của bạn đã nằm im vài tháng, có thể bạn đang chạy một dự án ma. Đọc để biết cách khởi động lại.

Hỏi đáp