Câu chữ 被: câu bị động tiếng Trung, khi nào dùng và khi nào không
Câu chữ 被 là câu bị động: vật hoặc người chịu tác động đứng đầu, rồi 被, rồi người làm (có thể bỏ), rồi động từ và phần đi kèm như 了, kết quả, số lần. Ví dụ 花瓶被我摔碎了 (bình hoa bị tôi làm vỡ). Câu 被 hay dùng cho việc không như ý, nhưng cũng có nghĩa tốt: 被录取了 (được nhận). Không phải chữ “bị”, “được” nào của tiếng Việt cũng dịch bằng 被.
Câu chữ 被: khung câu và phần bắt buộc sau động từ
Danh sách ngữ pháp HSK 3.0 web dùng xếp câu 被 có người làm (被 / 叫 / 让 + người + động từ) ở cấp 3, và câu 被 không nêu người làm ở cấp 4. Từ 被 nằm ở cấp 3 trong danh sách từ vựng. Bài này đi từ khung cấp 3 rồi sang các biến thể.
| Phần | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đối tượng chịu tác động | 花瓶 | thường là thứ đã xác định, người nghe biết là cái nào |
| 被 (+ người làm) | 被我 | người làm có thể bỏ nếu không biết hoặc không cần nói |
| Động từ | 摔 | động từ có tác động thật lên đối tượng |
| Phần đi kèm | 碎了 | kết quả, 了, số lần, bổ ngữ… không để động từ trơ trọi |
Bài đọc ngữ pháp về chuyện chuyển nhà có đủ cả bốn phần:
Câu đặt 一个花瓶 lên đầu vì đó là thứ chịu thiệt. 被我 nói ai làm. 不小心 (vô ý) đứng trước động từ. 摔碎了 vừa có kết quả (碎, vỡ) vừa có 了. Nếu chỉ nói 花瓶被我摔, câu nghe cụt, vì người nghe chưa biết bình hoa ra sao.
Phần đi kèm có thể chỉ là số lần. Cùng bài đọc có câu:
Phần đi kèm còn có thể là một hành động tiếp theo, kể kết quả của sự tác động. Bài đọc về thói quen tập thể dục buổi sáng có câu:
被我影响 là “bị tôi ảnh hưởng”, người làm là 我. 开始跑步了 nói kết quả: bạn bè bắt đầu chạy bộ. Khi dịch, “bị” ở đây không mang nghĩa xấu; nói “chịu ảnh hưởng của tôi” cũng được.
Có nêu người làm và không nêu người làm
Khi người làm quan trọng, bạn đặt ngay sau 被. Bài đọc ngữ pháp về buổi biểu diễn của lớp có câu:
Người làm ở đây không phải người, mà là 故事 (câu chuyện). Tiếng Việt nói “khán giả bị câu chuyện làm cảm động”, nghe hơi lạ; tự nhiên hơn là “khán giả đều cảm động vì câu chuyện”. Khi dịch, bạn không cần giữ chữ “bị”.
Khi không biết ai làm, hoặc không cần nói, câu bỏ người làm, chỉ còn 被 + động từ. Bài đọc về một lần kiệt sức có câu:
Ai đưa đi viện không quan trọng; quan trọng là người viết tỉnh dậy đã ở viện. Câu 被 cũng dùng cho tin vui, và lúc đó dịch là “được”. Bài đọc HSK3 về lần đầu đi phỏng vấn xin việc có câu:
没, 会, 能 đặt trước 被
Từ phủ định và trợ động từ luôn đứng trước 被, không đứng trước động từ chính. Việc đã không xảy ra thì dùng 没 (没有). Bài đọc ngữ pháp về chuyển nhà có câu nối tiếp chuyện góc bàn bị va:
Bài đọc HSK2 về việc xem dự báo thời tiết có câu ngắn hơn, dùng 没 thay 没有:
Khi nói khả năng trong tương lai, 会 cũng đứng trước 被. Bài đọc về trí tuệ nhân tạo và công việc sáng tạo có câu dùng 会不会:
叫 và 让: “bị” trong khẩu ngữ
Khi nói chuyện, người Trung hay dùng 叫 hoặc 让 thay cho 被. Nghĩa giống nhau, nhưng có một điều kiện: sau 叫, 让 phải có người làm. 被 thì bỏ người làm được, 叫, 让 thì không. Câu tự đặt:
Nếu bỏ 弟弟, phải đổi sang 被: 我的手机被拿走了. Câu 我的手机让拿走了 thì sai. Lưu ý thêm: 让 còn nghĩa “bảo, để cho” (老师让我回答, thầy bảo tôi trả lời). Đọc cả câu mới biết là nghĩa nào.
Khi nào không cần 被
Người Việt hay thêm 被 mỗi khi tiếng Việt có ý bị động. Nhưng tiếng Trung có rất nhiều câu mang nghĩa bị động mà không cần 被, khi ai cũng hiểu vật không thể tự làm việc đó. Danh sách ngữ pháp web dùng xếp kiểu câu này ở cấp 5, nhưng câu ngắn kiểu này bạn gặp từ rất sớm.
| Ý tiếng Việt | Nói tự nhiên | Thêm 被 thì sao |
|---|---|---|
| Bài tập làm xong rồi. | 作业做完了。 | không cần, nghe gượng |
| Cơm nấu xong rồi. | 饭做好了。 | không cần |
| Thư đã gửi đi rồi. | 信已经寄出去了。 | không cần |
| Ví bị trộm mất rồi. | 钱包被偷了。 | cần 被: nhấn việc không may |
Mẹo chọn: nếu chỉ báo việc đã xong, bỏ 被. Nếu muốn nhấn đối tượng chịu một việc không mong muốn, hoặc muốn nêu ai gây ra, dùng 被.
Câu 被 và câu chữ 把 là hai mặt của một chuyện. 我把花瓶摔碎了 đặt người làm lên đầu; 花瓶被我摔碎了 đặt thứ chịu tác động lên đầu. Bài đọc về thói quen tập thể dục buổi sáng có câu cho thấy “người làm” đôi khi chỉ là người gây ảnh hưởng:
Lỗi người Việt hay mắc với câu chữ 被
Để động từ trơ trọi sau 被
✗ 我被老师批评。 → ✓ 我被老师批评了。 Lý do: tiếng Việt nói “tôi bị thầy phê bình” là đủ. Câu 被 cần thêm phần đi kèm (了, kết quả, số lần) để biết việc đã xảy ra ra sao.
Đặt phủ định trước động từ
✗ 我被他没打。 → ✓ 我没被他打。 Lý do: tiếng Việt nói “bị… không…” hoặc “không bị”. Trong câu 被, 没, 不, 会, 能 đều đứng trước 被.
Bỏ người làm sau 叫, 让
✗ 杯子叫打破了。 → ✓ 杯子被打破了。 hoặc ✓ 杯子叫他打破了。 Lý do: coi 叫, 让 giống hệt 被. Chỉ 被 mới bỏ được người làm.
Dịch mọi chữ “được” bằng 被
“Tôi được đi Bắc Kinh” ✗ 我被去北京。 → ✓ 我可以去北京。 hoặc ✓ 公司派我去北京。 Lý do: “được” của tiếng Việt còn nghĩa “có dịp, được phép”. 被 chỉ dùng khi có người hoặc việc tác động lên bạn, và động từ phải là động từ tác động (表扬, 录取, 选上…).
Thêm 被 vào câu chỉ báo việc đã xong
作业被我写完了 không sai ngữ pháp, nhưng nghe gượng khi bạn chỉ muốn báo “em làm bài xong rồi”. Nói ✓ 作业写完了 hoặc ✓ 我写完作业了 là đủ.
Luyện câu chữ 被 trên 123tiengtrung.com
Vào bài tập HSK3 để làm câu sắp xếp có 被, 没, 了, dạng đề hay bẫy vị trí từ phủ định. Muốn thấy câu 被 trong cả một bài, mở bài đọc ngữ pháp chuyện chuyển nhà hoặc bài đọc Lần đầu đi phỏng vấn xin việc, bấm từng cụm để xem pinyin và nghĩa. Thẻ tóm tắt có trong Ngữ pháp HSK.
Ôn xong, thử đề thi thử HSK3. Ôn thêm bổ ngữ khả năng trong Ngữ pháp HSK cấp 3, và nhớ: câu 被 không đi với dạng 做不完, 听不懂.
Vài câu mẫu có từ trên cấp 4. Bảng dưới để bạn đọc hiểu:
| Từ | Pinyin | Nghĩa |
|---|---|---|
| 花瓶 | huāpíng | bình hoa |
| 摔碎 | shuāisuì | đánh rơi vỡ |
| 撞 | zhuàng | va, đâm |
| 淋湿 | línshī | bị ướt (do mưa) |
| 录取 | lùqǔ | nhận (vào học, vào làm) |
| 幸好 | xìnghǎo | may mà |
| 松了一口气 | sōngle yì kǒu qì | thở phào nhẹ nhõm |
| 未来 | wèilái | tương lai |
| 取代 | qǔdài | thay thế |
| 影响 | yǐngxiǎng | ảnh hưởng |
Câu hỏi thường gặp
Câu chữ 被 có khung thế nào?
Đối tượng chịu tác động + 被 + (người làm) + động từ + phần đi kèm: 花瓶被我摔碎了. Phần đi kèm có thể là 了, kết quả, số lần hoặc một hành động tiếp theo.
没 đặt ở đâu trong câu 被?
Trước 被: 我们都没被淋湿. Các từ 不, 会, 能 cũng đứng trước 被.
被, 叫, 让 khác nhau thế nào?
Cùng nghĩa “bị”. 叫, 让 hay dùng khi nói chuyện và bắt buộc phải có người làm; 被 bỏ người làm được.
Khi nào không cần 被?
Khi câu chỉ báo việc đã xong và ai cũng hiểu vật không tự làm được: 作业做完了, 饭做好了.
Bài do Xteam 123tiengtrung.com biên soạn