Bổ ngữ khả năng tiếng Trung: nói “làm được” và “không làm được”
Bổ ngữ khả năng tiếng Trung là cách nói “làm được hay không làm được” một việc. Bạn lấy động từ + kết quả (听懂, 看清, 做完) rồi chèn 得 vào giữa để nói “được”, chèn 不 để nói “không được”: 听得懂 (nghe hiểu được), 看不清 (nhìn không rõ). Dạng thứ hai là V得了 / V不了 (liǎo): 去不了 (không đi được). Khung này nằm ở cấp 3 trong danh sách ngữ pháp HSK 3.0 web dùng.
Bổ ngữ khả năng tiếng Trung: công thức từ bổ ngữ kết quả
Nếu bạn đã học bổ ngữ kết quả (听懂, 做完, 找到) và bổ ngữ xu hướng (出来, 下去), bổ ngữ khả năng chỉ là thêm một chữ vào giữa. Bổ ngữ kết quả kể việc đã đạt được; bổ ngữ khả năng nói việc đó có làm được hay không.
| Gốc | Được | Không được | Nghĩa |
|---|---|---|---|
| 听懂 | 听得懂 | 听不懂 | nghe hiểu được / nghe không hiểu |
| 看清 | 看得清 | 看不清 | nhìn rõ được / nhìn không rõ |
| 做完 | 做得完 | 做不完 | làm xong được / làm không xong |
| 找到 | 找得到 | 找不到 | tìm được / tìm không ra |
| 认出来 | 认得出来 | 认不出来 | nhận ra được / không nhận ra |
| 去 | 去得了 | 去不了 | đi được / không đi được |
Khi đọc, 得 và 不 ở giữa thường đọc nhẹ: tīng de dǒng, kàn bu qīng. Chữ 了 trong 去不了 đọc liǎo, không phải le.
听得懂, 看不清, 去不了: ba câu dùng hằng ngày
Ba câu dưới là ba câu tự đặt, mỗi câu một dạng. Bạn có thể nói ngay ở chỗ làm hoặc trên lớp.
Câu này cho thấy bổ ngữ khả năng thường gắn với điều kiện: nói chậm thì hiểu được, nói nhanh thì không. Câu thứ hai nói về điều kiện bên ngoài, chữ quá nhỏ:
Câu thứ ba là V不了: không làm được vì có việc khác, vì sức khoẻ, vì hoàn cảnh. Đây là cách từ chối lời mời rất tự nhiên:
Kết quả làm được hay không: 做不完, 找不到, 睡不好
Nhóm hay gặp nhất là bổ ngữ khả năng làm từ bổ ngữ kết quả. Bài đọc HSK3 về quản lý thời gian có câu:
做不完 không có nghĩa là “không làm”. Người viết có làm, nhưng không làm xong được, vì việc quá nhiều. Đó là khác biệt chính giữa 不做 (không làm) và 做不完 (làm không xong).
找不到 là “tìm không ra”, hay đi với chỗ khó tìm hoặc việc khó kiếm. Bài đọc ngữ pháp “Cuộc gặp bất ngờ” và bài đọc về chọn ngành thiết kế có hai câu:
睡不好 là “ngủ không ngon”: có ngủ, nhưng không ngủ được ngon giấc. Cùng nhóm là 睡不着 (shuì bu zháo) “không ngủ được”, chữ 着 đọc zháo. Bài đọc HSK3 về mâu thuẫn với bạn cùng phòng có câu:
Bổ ngữ xu hướng làm được hay không: 认不出来, 说不出话来, 爬不动
Bổ ngữ xu hướng cũng chèn được 得 / 不. Bài đọc ngữ pháp “Cuộc gặp bất ngờ” kể chuyện gặp lại bạn cũ:
认不出来 là “nhìn mà không nhận ra được”. 几乎 (gần như) làm mức độ nhẹ đi: suýt nữa thì không nhận ra. Dạng khẳng định 看得出来 cũng rất hay gặp, nghĩa là “nhìn là thấy được”. Bài đọc về buông bỏ một mối quan hệ không lành mạnh có câu:
说不出话来 là “không nói nên lời”, thường đi sau một cảm xúc mạnh. Bài đọc ngữ pháp về sinh nhật em gái có câu:
Câu này có hai chữ 得 khác nhau. 感动得 là bổ ngữ mức độ: cảm động đến mức nào. Phần sau 说不出话来 mới là bổ ngữ khả năng. Câu vẫn đúng vì mỗi chữ làm một việc.
动 sau động từ di chuyển nghĩa là “nổi”: 走不动 (đi không nổi), 爬不动 (leo không nổi), 搬不动 (khiêng không nổi). Bài đọc ngữ pháp về chuyến leo núi cuối tuần:
V得了 / V不了 và khác biệt với 不能
V不了 nói “không làm được” mà không cần nêu kết quả cụ thể. Bài đọc về chuyện học cách từ chối có câu:
开口 (mở miệng) là động từ ly hợp, nên 不了 chen vào giữa: 开不了口. Kiểu chen này cũng gặp ở 见不到面 (không gặp được mặt). V不了 còn dùng khi nói một thứ không thể thay thế. Bài đọc về thói quen đọc sách thay đổi thế nào có câu:
Người Việt hay nghĩ “không… được” là 不能. Các cách nói dưới đây khác nhau ở lý do:
| Cách nói | Lý do “không được” | Ví dụ |
|---|---|---|
| 不能 + V | không được phép, không nên; hoặc không thể vì hoàn cảnh (明天有事，不能去) | 这里不能抽烟。 Ở đây không được hút thuốc. |
| V不C / V不了 | điều kiện, sức lực, hoàn cảnh không cho phép | 太远了，我走不动了。 Xa quá, tôi đi không nổi nữa. |
| 不会 + V | chưa có kỹ năng | 我不会游泳。 Tôi không biết bơi. |
Khi nói về kết quả hay khả năng đạt tới (nghe hiểu, nhìn rõ, làm xong) thì dùng V不C, không dùng 不能 + V + C. Bài đọc về chuyến leo núi cho thấy nguyên nhân của 走不动 là cái chân đau, chứ không phải ai cấm:
Lỗi người Việt hay mắc với bổ ngữ khả năng
Dùng 不能 + bổ ngữ kết quả
✗ 我不能听懂。 → ✓ 我听不懂。 Lý do: dịch từng chữ “tôi không thể nghe hiểu”. Ý “không hiểu được vì nghe khó” là bổ ngữ khả năng. 能听懂 ở dạng khẳng định có gặp trong lời nói, nhưng dạng phủ định tự nhiên là 听不懂.
Đặt tân ngữ chen giữa động từ và bổ ngữ
✗ 我听他的话不懂。 → ✓ 我听不懂他的话。 hoặc ✓ 他的话我听不懂。 Lý do: tiếng Việt nói “nghe lời anh ấy không hiểu”. Trong tiếng Trung, khối V不C không tách; tân ngữ đứng sau cả khối, hoặc đưa lên đầu câu.
Dùng bổ ngữ khả năng trong câu 把, 被
✗ 我把作业做不完。 → ✓ 我做不完作业。 hoặc ✓ 作业我做不完。 Lý do: câu chữ 把 và câu chữ 被 nói việc đã được xử lý ra sao, không ghép với dạng “làm được hay không”.
Nhầm phủ định của bổ ngữ mức độ và bổ ngữ khả năng
他说得很清楚 (anh ấy nói rất rõ) là bổ ngữ mức độ, phủ định là 他说得不清楚 (nói không rõ ràng). 说不清楚 là bổ ngữ khả năng: không nói rõ được, vì chuyện rối hoặc vì không biết. ✗ 他说不得清楚 là sai cả hai.
Đọc 去不了 thành qù bu le
✗ qù bu le → ✓ qù bu liǎo. Lý do: thấy chữ 了 là đọc le theo thói quen. Trong V得了 / V不了, 了 là bổ ngữ, đọc liǎo.
Luyện bổ ngữ khả năng trên 123tiengtrung.com
Vào bài tập HSK3 để làm câu chọn 得 hay 不 và câu sắp xếp có tân ngữ. Muốn gặp bổ ngữ khả năng trong cả một bài đọc, mở bài đọc ngữ pháp chuyến leo núi cuối tuần hoặc bài đọc Giải quyết mâu thuẫn với bạn cùng phòng, bấm từng cụm để xem pinyin và nghĩa. Thẻ tóm tắt khung này có trong Ngữ pháp HSK cấp 3.
Ôn xong, thử đề thi thử HSK3: phần nghe hay có câu như 我听不清楚 hoặc 我去不了, đáp án đúng phụ thuộc vào việc bạn hiểu đúng “được” hay “không được”.
Vài câu mẫu có từ trên cấp 4. Bảng dưới để bạn đọc hiểu:
| Từ | Pinyin | Nghĩa |
|---|---|---|
| 几乎 | jīhū | gần như |
| 位置 | wèizhi | vị trí, chỗ |
| 翻 | fān | lật (trang sách) |
| 陡 | dǒu | dốc |
| 气球 | qìqiú | bóng bay |
| 代替 | dàitì | thay thế |
| 友情 | yǒuqíng | tình bạn |
| 拒绝 | jùjué | từ chối |
| 犹豫 | yóuyù | do dự |
Câu hỏi thường gặp
Bổ ngữ khả năng là gì?
Là động từ + 得 / 不 + kết quả hoặc xu hướng, nói làm được hay không: 听得懂 (nghe hiểu được), 看不清 (nhìn không rõ), 认不出来 (không nhận ra).
听不懂 và 不能听懂 khác gì?
听不懂 là cách nói tự nhiên của “nghe không hiểu”. 不能 dùng cho việc không được phép, không nên, hoặc không thể vì hoàn cảnh (明天有事，不能去). Khi nói về kết quả đạt tới như nghe hiểu, nhìn rõ, làm xong thì dùng V不C, nên 不能听懂 nghe rất lạ.
去不了 đọc thế nào?
qù bu liǎo. Chữ 了 trong V得了 / V不了 đọc liǎo.
Tân ngữ đặt ở đâu?
Sau cả khối: 我听不懂他的话. Hoặc đưa lên đầu câu: 他的话我听不懂. Không chen vào giữa động từ và bổ ngữ.
Bài do Xteam 123tiengtrung.com biên soạn